Als we vóór de warmtetransitie zijn moeten we een overtuigend antwoord geven op de huidige uitdagingen. Merosch ontwikkelde hiervoor een ‘all-electric-aanpak’. De aanpak bestaat uit acties op drie niveaus: gemeentebreed, doelgroepgericht en ten derde gericht op de bottom-up beweging vanuit bewonersinitiatieven.

Gemeentebreed informeren, verleiden en samenwerken

De verwachting is dat 70 tot 80% van alle gebouwen met een warmtepomp zal worden verwarmd in de toekomst. Dit betekent dat de meeste woningeigenaren zelf aan de slag zullen moeten gaan met het verduurzamen van hun woning. Om deze groep te activeren is allereerst heldere informatie nodig over de aardgasvrije opties in de betreffende gemeente. Ook als nog niet alle keuzes gemaakt zijn. Stel dat er nog een onderzoek loopt naar een warmtenet in een bepaalde wijk, kunnen de andere wijken worden bericht dat het warmtenet niet in hun wijk komt.

Ook of er bijvoorbeeld groengas in uw gemeente komt is nog niet zeker. Warmtepompen komen er zeker wel en zijn ook al beschikbaar. Kom met een heldere boodschap voor de wijken die u als ‘all-electric’ heeft aangewezen (“er komt geen warmtenet of groengas voor uw woning”).

Kijk naar de huidige vergunningsregels en pas deze waar mogelijk aan: het is voor een inwoner niet logisch dat een dakkapel aan de achterzijde van een woning vergunningsvrij geplaatst kan worden, maar een warmtepomp niet. Tenslotte is samenwerken met lokale partijen essentieel. Omdat natuurlijke momenten (verhuizen, verbouwen, ketel vervangen) ervoor zorgen dat de drempel voor de aanschaf van een warmtepomp lager is, biedt een samenwerking met makelaars en hypotheekverstrekkers de kans om bewoners op het juiste moment het juiste verhaal te vertellen.

Gerichte aanpak voor doelgroepen en buurten

Een geslaagde ‘all-electric-strategie’ kent naast gemeentebrede maatregelen (oftewel een natuurlijke momenten-aanpak) ook doelgroepgerichte maatregelen, bijvoorbeeld het ondersteunen van vve’s en monumenteneigenaren. We weten dat woningeigenaren in een vve en woningeigenaren van monumenten tegen meer drempels aanlopen bij de verduurzaming van hun woning. Dit vraagt een aparte ondersteuningsaanpak.

Daarnaast is het rechtvaardig om indien mogelijk extra mensen en middelen te besteden aan ondersteuning voor woningeigenaren in buurten met de grootste uitdagingen. Criteria die we als belemmerend identificeren zijn woningen van < 90 m² (vanwege de beperkte inpandige ruimte om een warmtepomp met boilervat op te stellen), woningen met een E-, F- of G-label, woningen met een hoge warmtevraag (> 95 kWh/m²) en woningen waarvoor energietoeslag is aangevraagd.

Tegelijkertijd is de warmtetransitie niet voor niets een transitie, en moeten we oog hebben voor de innovatiecurve: er zijn koplopers en een voorhoede nodig om de meerderheid mee te krijgen. Richt je dus niet alleen op de buurten waar de opgave groot is, maar faciliteer ook de voorhoede voor de broodnodige succesverhalen en ervaringsdeskundigen. Dit kan door buurten met de omgekeerde eigenschappen te identificeren en ook daar in te zetten op informatiecampagnes.

We adviseren om innovatie ook in de strategie een plek te geven, omdat het gaat over een onderwerp dat veel in beweging is met een horizon tot 2050. Hoe kunnen lessen die geleerd gaan worden een plek krijgen in de aanpak? Uitgangspunt van de strategie voor particuliere woningeigenaren zou kunnen zijn dat de gemeente actief met deze bewoners op reis gaat en ervaring gaat op doen met wat wel en niet werkt. Bewoners kunnen ook als klankbord betrokken worden om feedback te geven op waar men behoefte aan heeft en wat beter kan.

Netcongestie vraagt om keuzes op basis van een gedegen vergelijking

En hoe zit het dan met de netbelasting? We zien dat er netbeheerders zijn die sturen op de keuze voor collectieve systemen boven individuele warmtepompen per woning. Dit gebeurt met o.a. het argument van de hoge kosten van de extra benodigde netverzwaring, zonder openheid te geven over de uitgangspunten waarmee zij de netbelasting berekenen.

We plaatsen grote vraagtekens bij het verschil in netbelasting tussen collectieve all-electric warmtenetten en individuele all-electric-systemen. Uit onze praktijkbevindingen blijkt dat de netbelasting van een warmtepomp per woning 2 tot 3 keer lager is dan blijkt uit de beschikbare kengetallen van netbeheerders. Wanneer netbeheerders een warmtepomp-aanpak willen uitstellen of zelfs tegenhouden adviseren we gemeentes om te vragen naar de bijbehorende onderbouwing.

Netbeheerders: wees transparant. Laten we samen kijken naar de netbelasting van (all-electric) warmtenetten en de netbelasting van warmtepompen en waar kansen liggen om die te verlagen. We zien vanuit Merosch bijvoorbeeld kansen voor het verder terugbrengen van de inzet van het elektrische element.

Het is belangrijk dat woningeigenaren begrijpen dat hier iets te kiezen valt en dat de ene warmtepomp netbewuster is dan de andere (zowel als het gaat om de efficiëntie als om de mate waarin het elektrisch element wordt ingeschakeld voor aanvullende ruimteverwarming, legionellapreventie en warm tapwaterbereiding). Het zou goed zijn als gemeenten dit meenemen in de communicatie richting bewoners.

De transitie naar aardgasvrij is een hobbelige weg

De transitie naar aardgasvrij is een hobbelige weg, en dat is onvermijdelijk bij een structurele verandering. Het is logisch dat als gevolg van de opdracht van het Rijk (‘onderzoek hoe wijken tegen de laagste nationale kosten van het gas af kunnen’) en de druk van netbeheerders (‘netverzwaring t.b.v. warmtepompen zorgt voor hoge kosten’) gemeentes tijd nodig hebben om plannen te maken. Maar als we vóór de warmtetransitie zijn is een ‘all-electric-aanpak’ nodig. Ook als nog niet zeker is of er een warmtenet of groengas in uw gemeente komt. Warmtepompen komen er zeker wel en zijn er al volop (in 2024 waren er 2,6 miljoen warmtepompen in Nederland).

Dit artikel is gepubliceerd in het E-book van het Nationaal Warmteconres 2025 in oktober jl.