Op 13 maart heeft PBL een 'actualisatie startanalyse' gepubliceerd voor gemeenten. Met behulp van deze door PBL uitgevoerde data-analyse van de 'nationale kosten' van aardgasvrije technieken kunnen gemeenten op buurtniveau zien met welke techniek de buurt met de laagste nationale kosten aardgasvrij zou kunnen worden.
Aanleiding voor deze publicatie is dat gemeenten uiterlijk in 2026 een Warmteprogramma dienen op te stellen, een vervolg op de 'transitievisie warmte' die de meeste gemeenten 5 jaar geleden hebben geschreven. Uit de publicatie ‘Lokale Warmtetransitie in Beeld 2023’ van het NPLW bleek dat 99% van alle gemeente destijds die ‘transitievisie’ heeft opgesteld. Gemeenten zijn volop aan de slag, valt te lezen in de samenvatting. Uit die publicatie bleek ook dat gemeentes behoefte hebben aan een ‘landelijk verhaal’: als er een landelijk narratief komt kunnen gemeenten hun lokale boodschap hierop aan laten sluiten en deze versterken.
Dat brengt me bij mijn bezwaar bij de uitkomsten van de Startanalyse. Er is een Kaartviewer opgesteld met een ‘laagste nationale kostenkaart’ die lastig te rijmen valt met de huidige beschikbaarheid en de concreetheid van plannen rondom groengas. Op die kaart kleurt Nederland bijna volledig groen: de techniek ‘hybride warmtepomp met klimaatneutraal gas’ zou de aardgasvrije techniek zijn met de laagste nationale kosten. Daarbij worden de kosten berekend voor 2030, maar de beschikbaarheid voor 2050. Met ‘klimaatneutraal gas’ wordt hierbij een combinatie van groene waterstof en groengas bedoeld.
Om een beeld te schetsen: de meest recente Klimaat- en Energieverkenning (KEV) gaat uit van een beschikbaarheid van slechts 0,5 miljard m3 klimaatneutraalgas in 2030. In totaal, dus die 0,5 miljard zou ook nog eens ingezet zou kunnen worden voor alle sectoren in Nederland: niet alleen de gebouwde omgeving. Netbeheer Nederland trok in februari al aan de bel met de boodschap dat die ambitie zwaar onder druk staat: de productie van groen gas nam in 2024 met slechts 5% toe. Voorlopig is het grootschalig overschakelen op hybride warmtepompen met groengas dus simpelweg onrealistisch. Dat dit nu wel bij het openen van de Kaartviewer als uitkomst in het oog springt is daarom zowel verbazingwekkend als zorgwekkend.
Er is door PBL een gevoeligheidsanalyse uitgevoerd die de uitkomsten weergeeft bij een beschikbaarheid van 1,0 of 1,5 miljard m3 in 2050. Ook in de kaart ‘Strategievergelijking’ kan handmatig worden afgeweken van de 2 miljard en kan ook gekozen worden voor een beschikbaarheid van 1,0 of 1,5 miljard m3. De uitkomst van de gevoeligheidsanalyse is overigens, niet verrassend, dat de hybride warmtepompen bij een mindere beschikbaarheid van groengas met name worden vervangen door individuele elektrische warmtepompen.
Gebouwen verwarmen met klimaatneutraal gas is voorlopig te mooi om waar te zijn. Dat is het verhaal dat we al vijf jaar delen met gemeentes, woningcorporaties, bewoners en energiecoöperaties. Nu wordt ons opnieuw groengas voorgeschoteld, maar zonder de belangrijke vragen hierover te beantwoorden. Voor welke sectoren wordt ingezet op klimaatneutraal gas en wanneer? Alleen met die antwoorden kunnen de kaarten van PBL gebruikt worden om knopen door te hakken. Met deze kaarten wordt vastgehouden aan doelstellingen waar nog geen plan voor bestaat, met als gevolg dat klimaatneutraal gas ons in de Startanalyse als een luchtspiegeling wordt voorgehouden. Dat is, gezien de toch al complexe opgave, onverantwoord en onacceptabel.
Op deze manier worden gemeenten met een kluitje in het riet gestuurd: wie wordt hier nu wijzer van? Als er zulke grote onzekerheden bestaan over de hoeveelheid beschikbare miljarden groengas in 2050, hoe kan dan van een gemeente worden verwacht hier chocola van te maken? En wat te denken van alle buurten waar al onderzoeken zijn uitgevoerd of studies lopen, waar betrokken stakeholders nu geconfronteerd worden met een ‘groen’ kleurende buurt op deze kaart? Aan de gemeentes de schone taak om uit te leggen dat dit komt omdat gerekend wordt met een zeer onzekere hoeveelheid groengas met een zeer onzekere prijs.
Alleen met een nationaal plan voor de opschaling van de productie van klimaatneutraal gas en een visie op het wel of niet toepassen van deze gassen in de gebouwde omgeving kan daadwerkelijk met deze kaarten richting worden gegeven aan gemeentes voor een toekomstbestendige warmtevoorziening. Zolang dat uitblijft, levert deze Startanalyse in het gunstigste geval een flinke dosis scepsis op. In het ongunstigste geval is het een showstopper voor het draagvlak voor all-electric warmtepompen en warmtenetplannen.